Grodzisko koło Tarnawy Rzepińskiej otaczają ze wszystkich stron rozlewiska Ilanki i Cierniczki. Suchą nogą można tu dotrzeć jedynie od północy, z prawego brzegu Ilanki. Ścieżka prowadzi najpierw przez wąską groblę, a potem zatacza łuk i wspina się na wzgórze, pokonując kolejne wały wyznaczające części dawnego grodu. Pierwsze podgrodzie, drugie podgrodzie, a na koniec porośnięty starodrzewem majdan. Dalej jest już tylko wąski cypel o stromych stokach. W odległych, bezleśnych czasach musiał roztaczać się stąd szeroki widok na dolinę i okoliczne wzgórza.
Kto wybudował gród nad Ilanką?
Grodzisko jest jednym z największych i najlepiej zachowanych obiektów tego typu w całym województwie lubuskim. Istniejący tu niegdyś gród powstał prawdopodobnie pod koniec VIII wieku i funkcjonował do pierwszej połowy X stulecia. Do dzisiaj nie udało się ustalić w sposób pewny, kim byli jego budowniczowie i mieszkańcy. W publikacjach popularnych jest ono często określane jako grodzisko plemienia Lubuszan. Archeolodzy wolą bardziej ogólne sformułowanie: grodzisko słowiańskie.
Przy budowie grodu wykorzystano naturalne walory obronne wzgórza kemowego, otoczonego przez rozlewiska Ilanki i jej prawego dopływu Cierniczki. Podczas prac fortyfikacyjnych wzgórze podzielono systemem wałów na trzy części. Najwyższą część wzniesienia zajmował właściwy gród. Od zachodu przylegały do niego dwa człony, pełniące być może funkcje podgrodzia (dolne i górne). Do naszych czasów w bardzo dobrym stanie zachował się wał pierścieniowaty otaczający najwyższą część grodziska o wymiarach ok. 100 x 70 m (wnętrza 60 x 40 m) oraz wały podkowiaste otaczające dwa człony zachodnie (podgrodzia). Łączna długość całego założenia wzdłuż osi wschód-zachód wynosi ok. 280 m.
Grodzisko i archeolodzy
Przed drugą wojną grodzisko było znane jako Burgwall von Pollenzig (Poleńsko) lub der Borchwald bei Klauswalde. Podczas badań prowadzonych pod koniec XIX wieku przez Niemców (m.in. R. Buchholz 1889 r.) na jego terenie zebrano ceramikę, którą określono jako „słowiańską”. Po wojnie grodzisko było badane w roku 1959 (badania powierzchniowe, Wojciech Śmigielski) i 1966 (badania wykopaliskowe, Edward Dąbrowski z Muzeum Lubuskiego w Zielonej Górze), 1973 (badania powierzchniowe, Adam Kołodziejski) i 1982 (badania powierzchniowe, Andrzej Marcinkian). Z badań z roku 1966 pochodzą m.in. „fragmenty naczyń tzw. grubej roboty, obtaczanych w górnej partii, słaboprofilowanych i dwustożkowatych, dość licznie zdobionych (głównie grzebykiem) poziomymi pasmami falistymi oraz prostymi, a także grupami pionowych i ukośnych kreseczek, motywem kratki itp.” [1].
Badania z 2019 roku
Ostatnią serię badań przeprowadzono w 2019 roku w ramach projektu „Badania nieinwazyjne wczesnośredniowiecznego grodu w Tarnawie Rzepińskiej w woj. lubuskim”, realizowanego przez Fundację Przyjaciół Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytut Archeologii i Etnologii PAN we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa.
W badaniach tych wykorzystano najnowsze narzędzia i metody stosowane obecnie w archeologii (metoda elektrooporowa, magnetyczna i georadarowa, skaning laserowy, makroskopowe badania porównawcze ceramiki, badania petrograficzne i chemiczne, badania palinologiczne). Wyniki tych prac traktowane są jako wstęp do dalszych badań mających na celu ustalenie dokładnego czasu budowy grodu, przyczyn jego upadku oraz szczegółów konstrukcji [2,3]. Grodzisko jest wpisane do rejestru zabytków (nr 30, decyzja KZA-I-28/66z dnia 10.03.1966).
Kamień pamiątkowy Berliner Weg
Około 500 m na północny zachód od grodziska, przy Drodze Berlińczyków (Berliner Weg) wybudowanej w latach 30. XX wieku wzdłuż prawego (północnego) brzegu Ilanki, znajduje się łatwy do przeoczenia kamień z wyrytym napisem: „BERLINER WEG/ GM 3791/ ERB 1934-1935”. Liczba 3791 oznacza prawdopodobnie długość drogi w metrach. Tyle mniej więcej wynosi długość śladu drogi zmierzona na zobrazowaniu LiDAR na Geoportalu, od skrzyżowania dróg przy ujściu Tarnawki na zachodzie do miejsca przy ujściu Cierniczki na wschodzie. Według takiego pomiaru kamień znajduje się prawie dokładnie w połowie drogi. W 2024 roku kamień odsłonili i oczyścili pracownicy Nadleśnictwa Rzepin.
Gdzie to jest?
W dokumentacji archeologicznej grodzisko przypisane jest do wsi Tarnawa Rzepińska. Według danych z Geoportalu leży ono w obrębie ewidencyjnym Lubiechnia Wielka (gm. Rzepin, powiat słubicki, województwo lubuskie).
Współrzędne GPS i link do miejsc na mapie portalu Kultura w lesie:
Grodzisko Burgwall nad Ilanką
GPS: 52.36207, 14.91262
https://www.kulturawlesie.pl/mmp/fullscreen/1/?marker=1721
Kamień pamiątkowy Berliner Weg
GPS: 52.36471, 14.90650
https://www.kulturawlesie.pl/mmp/fullscreen/1/?marker=1739
Materiały wykorzystane w artykule
- Opis grodziska i karta ewidencyjna (KEZA) na portalu NID: https://zabytek.pl/pl/obiekty/tarnawa-rzepinska-grodzisko [dost. 16.04.2024].
- Wczesnośredniowieczne grodzisko w Tarnawie Rzepińskiej, red. Bartłomiej Gruszka, Arkadiusz Michalak, Monografie wczesnośredniowieczne, tom V, Zielona Góra-Szczecin 2020.
- Relacja filmowa podsumowująca badania z 2019 roku: https://www.youtube.com/watch?v=gMabznyAJoY [dost. 6.08.2024].
- Szczegółowa prezentacja filmowa badań z 2019 roku: https://www.youtube.com/watch?v=qeMCXsCB6Ow [dost. 6.08.2024].
- Artykuł o grodzisku na portalu iloveslubice: https://iloveslubice.pl/2021/04/14/tarnawa-zapomniany-grod-pradawnych-lubuszan/ [dost. 16.04.2024].
- Opis grodziska w internetowym Atlasie grodzisk wczesnośredniowiecznych: http://atlasgrodzisk.pl/?view=details&location=534 [dost. 16.04.2024].
- Tablica informacyjna na terenie grodziska.
- Karte des Deutschen Reiches 1:100 000, arkusz 297 Zielenzig, 1893, 1902 r., http://igrek.amzp.pl/mapindex.php?cat=KDR100.
- Messtischblatt 1:25 000, arkusz 3655 Reppen, 1909, 1934 r., http://igrek.amzp.pl/mapindex.php?cat=TK25.