Las Borek w Skępem

Borek w Skępem na ziemi dobrzyńskiej to trochę park, a trochę las – wspomnienie dawnej puszczy. Spośród wielu innych Borków, którymi usiane są polskie mapy, ten skępski wyróżnia się położeniem i niezwykłą historią. Wciśnięty pomiędzy miasteczko, jezioro i klasztor bernardynów ze znanym sanktuarium maryjnym, od wieków trzyma się dzielnie w tych samych, niezmiennych granicach. Tajemnica jego długowieczności kryje się w środku lasku, gdzie w otoczeniu zabytkowego cmentarza stoi niepozorna, murowana kapliczka…

Kapliczka

Historia kapliczki związana jest z kultem Matki Bożej Skępskiej. Według tradycji Borek był od najdawniejszych czasów miejscem objawień maryjnych. W 1496 roku Zofia Kościelecka, córka miejscowego dziedzica Mikołaja Kościeleckiego, sprowadziła do Skępego z Poznania wykonaną z drewna lipowego gotycką rzeźbę Matki Bożej, którą umieszczono w specjalnie wzniesionej kaplicy. Legenda mówi, że pewnej nocy figurka zniknęła, a rankiem odnaleziono ją na Borku. Przeniesiona z powrotem do kaplicy, jeszcze kilkukrotnie miała powracać w to miejsce. W końcu wierni uprosili Matkę Bożą, by pozostała w nowo budowanym kościele, jednak Borek pozostał od tego czasu miejscem otoczonym szczególną czcią.

Pierwsza kapliczka powstała na Borku w 1755 roku podczas przygotowań do koronacji figury Matki Bożej Skępskiej. Zniszczona razem z cmentarzem przez Niemców podczas II wojny światowej, została odbudowana w 1947 roku. Jest to niewielka, otynkowana budowla wzniesiona z cegły na planie prostokąta, z naczółkowym daszkiem pokrytym dachówką. Ścianę frontową wieńczy trójkątny szczyt ze spływami, z wnęką z figurką Matki Bożej Skępskiej. Jej wizerunek znajduje się także w kolebkowo sklepionym wnętrzu kapliczki. Jest to ludowa rzeźba z przełomu XIX i XX wieku, wykonana przez artystę Macieja Miłkowskiego.

Cmentarz

Około 1805 roku obok kapliczki założono cmentarz. Nekropolię tworzyły dwa ramiona grobowych krypt zwanych katakumbami. Budowla miała długość 50 m, szerokość 2 m (długość trumny) i wysokość około 4,5 m. W grobowcach chowano szanowanych obywateli Skępego i okolic. Spoczęli tu również żołnierze powstania listopadowego oraz powstańcy styczniowi polegli w bitwie stoczonej 16 kwietnia 1863 r. pod Koziołkiem niedaleko Skępego. W 1881 roku na cmentarzu pochowano Gustawa Zielińskiego – poetę, żołnierza i zasłużonego działacza społeczno – gospodarczego ziemi dobrzyńskiej.

W okresie międzywojennym mieszkańcy usypali na cmentarzu kopiec, nazywany przez niektórych Kalwarią. Wyrażał on symboliczną pamięć o żołnierzach poległych w czasie I wojny światowej i podczas wojny polsko – bolszewickiej 1919-1920 roku. Cmentarz ogrodzono w tym czasie żelaznym płotem. Wejście prowadziło przez murowaną bramę oraz dwie boczne furtki z neogotyckimi wieżyczkami. W okresie międzywojennym na Borku odbywały się uroczystości religijne i patriotyczne, a także imprezy kulturalne. Przed wybuchem II wojny światowej w scenerii katakumb wystawiono drugą część „Dziadów” Adama Mickiewicza.

Podczas okupacji Niemcy, świadomi znaczenia tego miejsca dla lokalnej społeczności, postanowili cmentarz i kaplicę zrównać z ziemią. Rozbiórkę przeprowadzono w 1941 roku. Gruz z rozebranych budowli trafił na drogę łączącą Skępe z Łąkiem. Prochy zmarłych przeniesiono do zbiorowej mogiły pod murem cmentarza parafialnego w Skępem, gdzie zrzucono także tablice nagrobne. Jedynie szczątki Gustawa Zielińskiego, dzięki staraniom jego synowej Marii Zielińskiej, spoczęły w oddzielnym grobie (po wojnie zostały pochowane w podziemiu kaplicy św. Barbary na dziedzińcu klasztornym).

Po wojnie

Po wojnie kaplicę w Borku wyremontowano. Zniszczonych katakumb i symbolicznego kopca nie udało się już odtworzyć. W połowie lat siedemdziesiątych XX wieku odnalezione przypadkowo przez dzieci szkolne tablice nagrobne z cmentarza trafiły do krużganków klasztoru bernardynów.

Cmentarz otacza dziś współczesne, metalowe ogrodzenie przęsłowe. Za ogrodzeniem od strony alejki parkowej stoją drewniane krzyże – stacje drogi krzyżowej oraz tablice informacyjne z tekstem i wizualizacjami dawnego wyglądu tego miejsca. W głębi przy kaplicy znajdują się symboliczne mogiły z prochami z nieistniejących katakumb. Przy północnym ogrodzeniu znajduje się jedyna mogiła z tabliczką imienną (Ignacy Kopycieński, 1885-1905), obok symboliczne mogiły z fragmentami starych żelaznych krzyży nagrobnych. We wschodniej części cmentarza duży, betonowy krzyż na postumencie, z figurą Jezusa i tablicą z napisem: BOŻE/ POCIESZ NAS/ A WSZYSTKIM/ POLEGŁYM/ NA WOJNACH/ DAJ WIEKUISTE/ SZCZĘŚCIE.

Gdzie to jest?

Las Borek (zwany także Borkiem Skępskim albo po prostu Na Borku) leży w Skępem (gmina Skępe, powiat lipnowski, województwo kujawsko-pomorskie). Współrzędne GPS znajdującej się w środku lasku kapliczki: 52.86670 19.33842.

Materiały wykorzystane w artykule

1. Tablica informacyjna na cmentarzu.
2. Karta ewidencyjna kaplicy na Borku z 1967 r.: https://zabytek.pl/pl/obiekty/kaplica,-tzw.-na-borku-876739 [dost. 12.06.2025].
3. Karta ewidencyjna cmentarza z 1995 r.: https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-rzymskokatolick-677976 [dost. 12.06.2025].
4. Opis kapliczki na stronie miasta i gminy Skępe: https://www.skepe.pl/258,zabytki?tresc=351 [dost. 12.06.2025].
5. Opis cmentarza na stronie miasta i gminy Skępe: https://www.skepe.pl/258,zabytki?tresc=350 [dost. 12.06.2025].
6. Opis miejsca na stronie Szlaki kultury: https://szlakikultury.ariari.org/spacer-historyczny-w-skepem/ [dost. 12.06.2025].
7. Brama do katakumb, pocztówka z 1906 r.: https://fotopolska.eu/Skepe/b401922,Kaplica_w_Borku.html?f=1733576-foto [dost. 12.06.2025].
8. Kapliczka i cmentarz na mapach archiwalnych na portalu Mapy z przeszłością (w menu należy ustawić widoczność wybranej mapy): https://atlas.ihpan.edu.pl/pastmaps/?lon=19.337666&lat=52.865456&z=16