W Przewodniku powraca wątek pól górniczych dawnych kopalni galmanu Katarzyna i Jan. Trzecią w przeciągu jednego miesiąca wyprawę do lasów pomiędzy Ostrężnicą, Lgotą i Psarami odbyłem w towarzystwie Macieja Pawełczyka, grotołaza i eksploratora, zaopatrzonego na tę okoliczność w pokaźnych rozmiarów worek wypchany linami, karabinkami, uprzężami i innymi fachowymi narzędziami.
Czytaj dalej „Powrót do dawnych kopalni galmanu pod Ostrężnicą”
Do Przewodnika dodaliśmy miejsca położone w lasach pomiędzy Ostrężnicą i Psarami. Tereny te związane są bardzo ściśle z historią dawnego górnictwa. Przynajmniej od XIV wieku prowadzono tu wydobycie galeny (ruda ołowiu), a następnie galmanu (ruda cynku). W XIX wieku z połączenia kilkunastu rozproszonych pól górniczych powstała duża, złożona z 11 rewirów kopalnia Katarzyna, która od południa sąsiadowała z mniejszą (2 rewiry) kopalnią Jan w Psarach. Obydwa przedsiębiorstwa stanowiły własność rodziny Potockich z Krzeszowic. Wydobycie prowadzono do wybuchu I wojny światowej, a sporadycznie także w okresie międzywojennym (na fotografii – krajobraz wyrobisk górniczych na terenie dawnej kopalni galmanu Jan).
Na stronie pojawiły się kolejne miejsca, tym razem związane z legendami. Są wśród nich historie o skarbach – tych odnalezionych i tych, które nadal czekają na swoich odkrywców; o dobrych i złych zbójnikach, o nieistniejących pustelniach i klasztorach, o duszach pokutujących oraz o demonach nawiedzających olkuskie lasy – diabłach, zwodzijocach, mamunach i utopcach (na fotografii – Zubowe Skały koło Podlesia, rzekome miejsce ukrycia skarbu powstańców styczniowych).
Na naszej stronie pojawiło się blisko trzydzieści miejsc związanych z wojskowością – od średniowiecznych zamków i reliktów fortyfikacji, przez pozostałości dawnych posterunków na granicy zaboru rosyjskiego i austriackiego, umocnienia ziemne oraz budowle obronne z czasów pierwszej i drugiej wojny światowej, aż po opuszczone tereny dawnych jednostek wojskowych z drugiej połowy XX wieku (na fotografii-ruiny zamku w Smoleniu).
Dodaliśmy na naszą stronę ponad dwadzieścia zabytków techniki z terenu Nadleśnictwa Olkusz. Są to przede wszystkim obiekty związane z dawnym i współczesnym górnictwem – odkrywki, szyby, wyrobiska, sztolnie i hałdy, będące pozostałością po wydobyciu rud ołowiu, cynku i żelaza, które prowadzono w rejonie Olkusza od czasów wczesnego średniowiecza. Wśród opisanych miejsc znalazły się także dawne młyny (istniejące, pozostające w ruinie oraz nieistniejące) oraz jeden piec wapienniczy (usytuowany w Kwaśniowie, patrz fotografia powyżej).
Kultura w lesie wzbogaciła się o blisko siedemdziesiąt zabytków sakralnych położonych w jurajskich lasach wokół Olkusza, Wolbromia, Pilicy i Żarnowca. Są wśród nich między innymi relikty średniowiecznego kościoła, ruiny dziewiętnastowiecznej kaplicy, murowana kaplica zaprojektowana przez znanego architekta, domkowe kapliczki z czasów powstania styczniowego oraz niezliczone, często niepozorne kapliczki i krzyże, na które natknąć się można nawet w najbardziej odległych zakątkach Nadleśnictwa Olkusz (na fotografii – kapliczka przy drodze leśnej w rejonie Gór Bydlińskich).
Do Przewodnika dodaliśmy około trzydzieści miejsc pamięci z terenu Nadleśnictwa Olkusz. Znajdują się wśród nich między innymi pomniki związane z walkami partyzanckimi i eksterminacją ludności cywilnej z lat drugiej wojny światowej, cmentarze żydowskie, cmentarze wojenne oraz pojedyncze, często ukryte głęboko w lesie i rzadko odwiedzane mogiły żołnierskie z obydwu wojen światowych (na fotografii – orzeł w zwieńczeniu pomnika partyzanckiego na Kalinówce koło Żerkowic).
Przegląd leśnych zabytków, pamiątek historycznych i miejsc związanych z przeszłością zaczynamy od Nadleśnictwa Olkusz, obejmującego swoim zasięgiem lasy środkowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, położone w większości na terenie powiatu olkuskiego (woj. małopolskie) oraz częściowo w powiecie zawierciańskim (woj. śląskie)1. Na mapie oraz w katalogu umieściliśmy na początek blisko 30 miejsc związanych z osadnictwem, które rozwijało się na tym terenie od zamierzchłej prehistorii aż do czasów współczesnych. Są tutaj między innymi stanowiska archeologiczne z okresu paleolitu, leśne osady służbowe o rodowodzie sięgającym często pierwszej połowy XIX wieku oraz nieistniejące już miejscowości, zamieszkane niekiedy przez ludzi jeszcze w drugiej połowie wieku XX (na fotografii – fragment schodów będący jedyną pozostałością po dawnej osadzie służbowej w Sienicznie).
