Przed drugą wojną światową krajobraz wokół Trzciela wyglądał inaczej niż dziś. Po polskiej i niemieckiej stronie rzeki Obry więcej było ludzkich siedzib i otwartych, rolniczych terenów. Każda, nawet niewielka wioska miała swój własny, obsadzony dębami cmentarz. Po przejściu wojennej zawieruchy wiele z tych osad zniknęło. Nieużytkowane pola i łąki zalesiono. Las wchłonął opuszczone cmentarze. Czas mijał, cmentarne dęby nabierały krzepy. Dzisiaj to one właśnie są najlepszym punktem orientacyjnym przy poszukiwaniu dawnych wiejskich cmentarzy. Rosnące pojedynczo lub w grupach, potężne, widoczne z daleka. Ostatni świadkowie dawnych czasów, dostojne zielone latarnie w rozległym morzu monotonnych, młodych lasów sosnowych.
Rańsko (Reinzig)
Cmentarz założony w połowie XIX wieku w osadzie Rańsko (niem. Reinzig) w parafii ewangelickiej Policko (Politzig). Zachowało się kilkanaście betonowych obramowań mogił, fragmenty nagrobków i dwie ozdobne płyty nagrobne z czytelnymi napisami (Christoph Wittehen 1798-1863, Carl August Wirtel 1824-1857). W północnym narożniku stoi współczesny drewniany krzyż z napisem: „Rodzina/Familie Selchow/Schlinke”.
Bieleń (Weissensand)
Cmentarz założony w XIX wieku w osadzie Bieleń (Weissensand) na terenie parafii ewangelickiej Bukowiec (Bauchwitz). Przy zachodniej granicy cmentarza od strony drogi leśnej stoją dwa nagrobki z ozdobnymi szczytami i czytelnymi inskrypcjami (Johann Eduard Flechner, 1821-1888 – najstarszy datowany nagrobek oraz Johanna Flechner, 1827-1905). W głębi cmentarza znajduje się kilkanaście obramowań grobów oraz fragmenty nagrobków, w tym między innymi: kompletny betonowy krzyż z czytelną inskrypcją (cytat z Biblii), dwa nagrobki w formie otwartej księgi (inskrypcje nieczytelne), górna część ozdobnego kamiennego krzyża (zatarta inskrypcja), nagrobek z częściowo rozbitą, podwójną tablicą z marblitu (Gustaw Bretch 1859-1935 i jego żona, imię nieczytelne, z domu Starkow, 1859-1925), fragment nagrobka w formie stylizowanego pnia drzewa oraz fragment nagrobka rodziny Mücke (czytelne nazwisko Gottlieb Mücke 1852-1939 – ostatni datowany pochówek).
Przy skrzyżowaniu dawnych traktów, a obecnie dróg leśnych na północny zachód od cmentarza istniała dawniej karczma Sand Krug (Gilly 1802-1803, Reymann ark. 281 Meseritz ca 1850). Pomiędzy skrzyżowaniem i cmentarzem znajdują się czytelne ślady strzelnicy z pierwszej połowy XX wieku.
Papiernia (Papiermühle)
Cmentarz założony w drugiej połowie XIX wieku w osadzie Papiernia (niem. Papiermühle) w parafii ewangelickiej Miedzichowo (Kupferhammer). Zachowały się betonowe obramowania 12 grobów (w tym dwa dziecięce), żeliwny krzyż i kamienny postument nagrobka z czytelną inskrypcją (Wilhelm Müller 1836-1902) oraz regularne zagłębienie wypełnione cegłami, prawdopodobnie miejsce po komorze grobowej.
Czarna (Scharne), cmentarz pierwszy
Cmentarz założony w połowie XIX wieku w osadzie Czarna (Czarne, Scharne) w parafii ewangelickiej Miedzichowo (Kupferhammer). Zachowało się około 10 grobów z betonowym obramowaniem (w tym dwa dziecięce), kilka postumentów nagrobków, stłuczona płyta nagrobna z marblitu z czytelną inskrypcją (Gustaw Pirschel 1874-1916), regularne zagłębienie wypełnienie cegłami (ruiny komory grobowej grobowca?). We wrześniu 2025 roku nie udało się odnaleźć obiektów opisanych w karcie ewidencyjnej z 1985 roku: najstarszego na cmentarzu metalowego krzyża z 1856 roku (Anna Maria Steindam z domu Eisenmund, ur. 1785) i kamiennego krzyża z 1916 roku (Henriette Müller, ur. 1825).
Czarna (Scharne), cmentarz drugi
Drugi z cmentarzy ewangelickich założonych w połowie XIX wieku w osadzie Czarna. Zachowało się kilkanaście grobów, większość z betonowym obramowaniem, w tym kwatera dziecięca (5 grobów), kilka przewróconych nagrobków bez tablic oraz metalowa płyta epitafijna z częściowo czytelną inskrypcją (…. Müller 1830-1879). We wrześniu 2025 roku nie udało się odnaleźć drugiej, starszej tablicy metalowej z 1867 roku, opisanej w karcie ewidencyjnej z 1985 roku (na tej tablicy także nazwisko Müller).
Gdzie to jest?
Opisane cmentarze ewangelickie znajdują się w pobliżu Trzciela, po jego lubuskiej i wielkopolskiej stronie (gmina Trzciel w powiecie międzyrzeckim i gmina Miedzichowo w powiecie nowotomyskim). Poniżej Współrzędne GPS i linki do mapy w Kultury w lesie:
Cmentarz w Papierni (Papiermühle), GPS: 52.37525, 15.99372; MAPA
Cmentarz w Czarnej (1), GPS: 52.37209 16.00827; MAPA
Cmentarz w Czarnej (2), GPS: 52.36632, 16.00675; MAPA
Cmentarz w Bieleniu, GPS: 52.36301, 15.78316; MAPA
Cmentarz w Rańsku, GPS: 52.43474, 15.71693; MAPA
Wykorzystane materiały:
- Karta ewidencyjna cmentarza w Czarnej (1) z 1985 r.: https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695988 [dost. 9.10.2025].
- Karta ewidencyjna cmentarza w Czarnej (2) z 1985 r.: https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695984 [dost. 9.10.2025].
- Karta ewidencyjna cmentarza w Papierni z 1985 r.: https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695990 [dost. 9.10.2025].
- Karta ewidencyjna cmentarza w Rańsku z 1985 r.: https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-681909 [dost. 9.10.2025].
- Fotografie wykonane we wrześniu 2025 r.