W Radomyślu Wielkim na Podkarpaciu były kiedyś dwa cmentarze żydowskie. Starszy, usytuowany przy synagodze w centrum miasta, pamiętał początki założonej w XVIII wieku gminy żydowskiej. Dziś nie ma już po nim śladu, na jego miejscu stoi zabudowa. Drugi cmentarz powstał w połowie XIX wieku za miastem, między obecną ulicą Targową i Akacjową. Podczas drugiej wojny światowej Niemcy zamienili tę spokojną nekropolię w miejsce masowych mordów.
Czasy drugiej wojny światowej
Do największego z nich doszło 19 lipca 1942 roku, kiedy podczas likwidacji radomyskiego getta na cmentarzu rozstrzelano około 500 Żydów, głównie starców i dzieci (gdzie indziej mowa jest o około 1000 rozstrzelanych, patrz m.in. Potocki 2004). Ofiary grzebano na miejscu zbrodni, w przygotowanych wcześniej mogiłach zbiorowych. Większość nagrobków z cmentarza na polecenie Niemców została rozbita, wywieziona i użyta do budowy dróg w pobliskich miejscowościach.
Czasy powojenne
Po wojnie cmentarz był nadal dewastowany. Opuszczony i zapomniany, powoli zarastał krzewami i młodym lasem. Godność i pamięć przywrócono temu miejscu dopiero pod koniec XX wieku. W 1987 roku na miejscu zbiorowej mogiły odsłonięto obelisk upamiętniający ofiary niemieckiego terroru. Przy pomniku umieszczono belkę ocalałą z radomyskiej synagogi. Dwa lata później pozostałości nekropolii wpisano do rejestru zabytków. W 1990 roku przy obelisku stanęła macewa ku czci Abrahama Rozenblatta, zastrzelonego w 1944 roku w lesie koło Dulczy. W pobliżu stoi lub leży kilkadziesiąt starych, ocalałych nagrobków. Część z nich jest ukryta pod darnią. Na niektórych zachowały się inskrypcje i elementy symboliki charakterystyczne dla kultury żydowskiej. Wokół szumi las i wydaje się, że nic już nie zakłóca spokoju tego miejsca.
Gdzie to jest?
Cmentarz znajduje się około 1,5 km na wschód od rynku w Radomyślu Wielkim (gmina Radomyśl Wielki, powiat mielecki, województwo podkarpackie). Współrzędne GPS: 50.19098, 21.29527. Lokalizacja na mapie Kultury w lesie: PRZEJDŹ DO MAPY
Wykorzystane materiały:
- Opis cmentarza z 2019 r. i karta ewidencyjna z 1986 r. na portalu NID: https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-273556, dost. 25 września 2026 r.
- Opis cmentarza na stronie cmentarze-zydowskie.pl (tekst, fotografie, spis zachowanych macew wykonany w 2022 r.): http://cmentarze-zydowskie.pl/radomysl_wielki.htm, dost. 7 października 2026 r.
- Historia radomyskiej gminy żydowskiej i opis cmentarza na portalu Wirtualny Sztetl: https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/r/148-radomysl-wielki/114-cmentarze/30438-cmentarz-zydowski-w-radomyslu-wielkim-ul-akacjowa, dost. 7 października 2026 r.
- Opis cmentarza na portalu zapomniane.org, tam również rejestr zbrodni niemieckich dokonanych podczas okupacji na ludności żydowskiej Radomyśla oraz opis przebiegu egzekucji przeprowadzonej przez Niemców na cmentarzu 19 lipca 1942 roku: https://zapomniane.org/miejsce/radomysl-wielki/, dost. 7 października 2026 r.
- Więcej o historii gminy żydowskiej w Radomyślu: Andrzej Potocki, Żydzi w Podkarpackiem, wyd. Libra, Rzeszów 2004, s. 141.
- Cmentarz na mapach archiwalnych portalu Mapy z przeszłością (w menu należy ustawić widoczność wybranej mapy): https://atlas.ihpan.edu.pl/pastmaps/?lon=21.294777&lat=50.190357&z=16.4
- Fotografie wykonane w kwietniu 2025 r.